\PassOptionsToPackage{unicode=true}{hyperref} % options for packages loaded elsewhere
\PassOptionsToPackage{hyphens}{url}
%
\documentclass[a4paperpaper,]{article}
\usepackage{lmodern}
\usepackage{amssymb,amsmath}
\usepackage{ifxetex,ifluatex}
\usepackage{fixltx2e} % provides \textsubscript
\ifnum 0\ifxetex 1\fi\ifluatex 1\fi=0 % if pdftex
  \usepackage[T1]{fontenc}
  \usepackage[utf8]{inputenc}
  \usepackage{textcomp} % provides euro and other symbols
\else % if luatex or xelatex
  \usepackage{unicode-math}
  \defaultfontfeatures{Ligatures=TeX,Scale=MatchLowercase}
\fi
% use upquote if available, for straight quotes in verbatim environments
\IfFileExists{upquote.sty}{\usepackage{upquote}}{}
% use microtype if available
\IfFileExists{microtype.sty}{%
\usepackage[]{microtype}
\UseMicrotypeSet[protrusion]{basicmath} % disable protrusion for tt fonts
}{}
\IfFileExists{parskip.sty}{%
\usepackage{parskip}
}{% else
\setlength{\parindent}{0pt}
\setlength{\parskip}{6pt plus 2pt minus 1pt}
}
\usepackage{hyperref}
\hypersetup{
            pdftitle={30 jaar JaDaland},
            pdfauthor={1-6-2019},
            pdfborder={0 0 0},
            breaklinks=true}
\urlstyle{same}  % don't use monospace font for urls
\setlength{\emergencystretch}{3em}  % prevent overfull lines
\providecommand{\tightlist}{%
  \setlength{\itemsep}{0pt}\setlength{\parskip}{0pt}}
\setcounter{secnumdepth}{0}
% Redefines (sub)paragraphs to behave more like sections
\ifx\paragraph\undefined\else
\let\oldparagraph\paragraph
\renewcommand{\paragraph}[1]{\oldparagraph{#1}\mbox{}}
\fi
\ifx\subparagraph\undefined\else
\let\oldsubparagraph\subparagraph
\renewcommand{\subparagraph}[1]{\oldsubparagraph{#1}\mbox{}}
\fi

% set default figure placement to htbp
\makeatletter
\def\fps@figure{htbp}
\makeatother


\title{30 jaar JaDaland}
\author{1-6-2019}
\date{}

\begin{document}
\maketitle

\hypertarget{wat-is-jadaland}{%
\section{Wat is JaDaland?}\label{wat-is-jadaland}}

JaDaland bestaat nu 30 jaar. Ik moet toegeven dat ik pas de tweede helft
ervan heb meegemaakt. (Zoals men kan horen, ben ik geen Nederlander,
maar is mijn Nederland wel ook een JaDaland, namelijk een land van
plekken zoals deze hier, of WORM en De Player in Rotterdam en Extrapool
in Nijmegen die mijn met Jan en Danielle gedeelde huiskamers waren en
zijn. Daarom geef ik deze lezing in krom Nederlands, zonder revisies van
mijn manuscript door een moedertaalspreker.)

De vraag wat JaDaland is wil ik graag vanuit vier aspecten aanvliegen:
locatie of geografie, kunst, muziek en taal.

\hypertarget{geografie}{%
\section{Geografie}\label{geografie}}

Waar ligt JaDaland, en welke vorm heeft het?

In het verleden hebben kunstenaars vaker eigen landen gesticht: Bekend
is misschien de transnationale NSK staat gesticht door Laibach en de
Sloveense kunstenaargroep IRWIN wiens paspoort iedereen mag krijgen. Of
het creëren van fysieke landen, zoals de poging van George Maciunas in
1969 om een Caribisch ijland op te kopen en door een kunstenaarcommune
beheerd `Fluxus Island' ervan te maken. (Dit eindigde trouwens met een
expeditie waar de deelnemende Fluxus kunstenaars door regen en giftige
bomen blind werden en moest worden gered.) Of de kosmische ruimte als
utopisch vaderland voor Sun Ra in `Space Is the Place' waar zwarte
mensen onderdrukking ontsnappen.

Anders dan de bovengenoemde heeft JaDaland precies twee inwoners, en
geen vaste locatie. Het is een land dat meer in de tijd dan in een
bepaalde ruimte lijkt te bestaan. Het is letterlijk een virtueel land,
dus een land dat dankzij `virtus' of vermogen bestaat: van verbeelding,
en door een combinatie van overlappen en verschillen tussen Jan en
Danielle. Ook gezien het feit dat ze juist \emph{niet} zo nauw
samenwerken als andere kunstenaar-echtparen, steeds hun aparte
identiteit en zelfs aparte kunst houden. Geografisch is JaDaland dus
niet te vatten behalve als psycho-geografie en misschien ook
bio-geografie.

\hypertarget{kunst}{%
\section{Kunst}\label{kunst}}

Laten we het over de kunst hebben. En ik wil vooraf mijn excuses
aanbieden dat ik altijd andere kunst als referentie gebruik - maar niet
alléén ik denk zo, maar ook Daniëlle en Jan, omdat ze niet alléén makers
van kunst zijn, maar het programmeren van andere kunstenaars, over
andere kunstenaars schrijven of andere kunstenaars citeren integraal
onderdeel is van hun werk. Hun werken, en JaDaland, zijn dus ook altijd
sporen (of `indices', om een term uit de semiotiek te gebruiken).
Feitelijk brengt JaDaland dus zich zelf in kaart, het bestaat uit
cartografieën.

Één zoon spoor en vertrekpunt, vooral in het ``Ja'' gedeelte van
JaDaland, is Duchamp en de radicale systeemvraag naar kunst die zijn
werk honderd jaar geleden stelde en die, in mijn ogen, nog steeds
onvoldoende is beantwoord. (Omdat zich de kunstwereld in de tussentijd
weer in white cube comfort zones heeft terug getrokken.) Tegelijkertijd
zijn er nu twijfels in de kunstgeschiedenis of het eerste spraakmakende
multiple van Duchamp, het pissoir ``fountain'' dat 1917 onder pseudonyme
voor een expo werd ingediend, ook feitelijk van Duchamp is, of echter
van de ``Dada baronesse'' Elsa von Freytag-Loringhoven, een in hoogste
maten subversieve, onaangepaste, transgressieve persoon die al vroeg
industrieel-huishoudelijke producten als kunstobjecten vertoonde.
Misschien was het omgekeerd en was Freytag-Loringhoven de
conceptualistische en Duchamp, met zijn obsessies, de fantastische en
associatieve kunstenaar.

Het verschil van conceptualisme en fantastiek is duidelijk ook een
verschil tussen het werk van Ja en het werk van Da. JaDaland zie ik als
uitnodiging om dit perspectief om te draaien. Het vertrekpunt van Da zie
ik als performatief en feministisch. Daarom mijn excuses als ik nu op
een door een man geschetst beeld en verhaal teruggrijp: Het Da-land van
JaDaland was voor mij altijd een Wonderland, met Da als Alice. Ik zie Da
als voorloper van een uiterst hedendaagse esthetiek die, deels ook met
zuidoost-aziatisch-beeldculturele invloeden, `cuteness' ombuigt en
feministisch gebruikt. JaDaland is ook ``Spirited Away''. Maar even zie
ik het Wonderland and de fantastische geesten in Ja-Land en zijn
obsessies, bijvoorbeeld van het verzamelen en in de zelfgemaakte
machines en apparaturen.

Ik zie het werk van Ja en Da trouwens als door en door seksueel, ook
daar waar je het niet vermoed, en noodgedwongen ook als werk waarin
verschillende geslachtsidenteiten en -talen zichzelf uitdrukken.

De titel van deze expo, ``Multiple future'', vind ik opmerkelijk, niet
alleen omdat het op quantummechanische science lijkt, maar vanwege zijn
Nederlandse vertaling als ``meervoudige toekomst''. Je zou ``multiple''
namelijk ook als multiple in de zin van Duchamp en Fluxus kunnen lezen,
als een als betaalbare uitgave geproduceerd kunstobject. En hier komen
we naar het snijvlak van Ja en Da in JaDaland waar een kunstpraktijk van
multiples niet, zoals in de beeldende kunst, de uitzondering is, maar de
regel: muziek.

\hypertarget{muziek}{%
\section{Muziek}\label{muziek}}

Ik begreep door een essay dat al tien jaar geleden over JaDaland werd
geschreven dat muziek niet alléén het snijvlak was van de artistieke
concepten tussen Ja en Da maar ook de eerste feitelijke samenwerking,
pas in 1999, toen JaDaland al tien jaar bestond.

Er zijn waarschijnlijk geen beeldende kunstenaars in Nederland met een
even diepgaande kennis, inzicht van en reflectie op muziek: met name
muziek die even hedendaags, speculatief of experimenteel, performatief
en conceptueel is, en daarmee simultaan hedendaagse beeldende kunst is.
Muziek heeft de beeldende kunst ook geleerd om performance als kunstvorm
te begrijpen (Fluxus ontstond uit avantgardemuziek, niet kunst),
alledaagse media zoals platen als kunstobjecten te zien, afstand te
nemen van de white cubes, gemeenschappelijke ervaringen als
kunstpraktijk te begrijpen. Dit manifesteert zich niet alléén in de
kwalitatief hoogwaardige muziekproducties en performances van Ja en Da,
maar ook in de manier hoe voor Da het programmeren van een muziekpodium
(Extrapool) en voor Ja het DJen een kunstpraktijk is.

Mijn aanbeveling is daarom ook: bekijk deze expo niet, maar luister naar
haar. En dit is ook mijn aanbeveling voor de bezoekers van JaDaland.

\hypertarget{taal}{%
\section{Taal}\label{taal}}

Ja en Da zijn synoniemen: ``da'' betekent in de meeste Oosteuropese
talen wat ``ja'' in het Nederlands (en in het Duits) betekent. Er is een
theorie dat het dadaïsme tot zijn naam kwam omdat in Zurich, in het
Cabaret Voltaire, de twee Roemenen Tristan Tzara en Marcel Janco vaak
``da'' naar elkaar riepen.

JaDaland is ook een land gemaakt door taal, taal in geluid en beeld
overgaat zoals in geluidspoëzie en visuele poëzie.

Ondanks het feit dat ik Heidegger een dubieuze filosoof vind, lijkt me
zijn definitie van taal als ``het huis van het zijn'' wel goed van
toepassing op JaDaland. Het is het thuisland van Ja en Da gesticht door
taal: een verhaal dat meer is dan fictie, maar ook een grammatica
waarmee wij deze expo van Danielle en Jan kunnen lezen.

\end{document}